ئەگەرەکانی هەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق و پێكهێنانی حكومەتی نوێ

ئەگەرەکانی هەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق و پێكهێنانی حكومەتی نوێ


د.شێرزاد نەجار و د.دڵشاد میران و د.نەژدەت ئاكرەیی و د.تاریق گەردی , , سیاسەت



ئەنیستیتۆی توێژینەوە و گەشەپێدان - كوردستان لە ڕۆژی 2ی ئایاری 2018 لە هەولێری پایتەخت سەمینارێكی فراوان و هاوبەشی لەبارەی (ئەگەرەكانی هەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق) بۆ چەند ئەكادیمی و توێژەرێكی سیاسی بەست.

لەبەرایی سەمیناردا (د.عەبدولحەكیم خەسرۆ جۆزەل) كە بەڕێوەبەری پڕۆگرامی سیاسیی ئەنیستیتۆیە، پێشەكییەكی لەسەر سەمینارەكە پێشكەشكرد و ئاماژەی بەوەدا هەریەك لە (د.شێرزاد نەجار و د.دڵشاد میران و د.نەژدەت ئاكرەیی و د.تاریق گەردی) لە نێو سەمیناردا قسەی سەرەكی دەكەن.

لەسەرەتادا (پرۆفیسۆر د.شێرزاد نەجار) پسپۆری زانستە سیاسییەكان، دۆخی بونیادیی پەرلەمانی عێراقی شیكردەوە و ئاماژەی بەوەكرد كە لەسەرەتادا پێویستە تایبەتمەندیی ئەو پەرلەمانە دیاریبكەین و بزانین كار و رۆڵ و كاریگەری چیە.  ئایا ئەو پەرلەمانە سروشتی و بێ كێشە كاردەكات وەك پەرلەمانی زۆربەی وڵاتان یان پەرلەمانێكە پڕ لە كێشەوگرفتە. ئەو دەڵێت ئەو پەرلەمانە شكستی هێناوە چونكە نەیتوانیوە چارەسەری كێشە سیاسییەكانی عێراق بكات، بۆیە ناشتوانێ ئەركەكانی خۆی بەتەواوی جێبەجێ بكات، لەبەر ئەوەشە بۆتە گۆڕەپانێك بۆ گفتوگۆیەكی نادرووست و شێواو نەك بەڕێوەبردنی وڵات.

شێرزاد نەجار پێی وایە هەر لە بنەڕەتەوە دامەزراوەی پەرلەمانی عێراق پڕ لە كێشە و گرفتە و كاندید و ئەندام پەرلەمان و گروپەكانی ناو ئەو دامەزراوەیە توانایان بەسەر چاككردن و ڕیفۆرمی ئەو دامەزراوەیەدا نیە، نەك هەر ئەوە بەڵكو لەوانەیە خودی پەرلەمان ببێتە بەشێك لە درووستكردنی دیكتاتۆری و خوڵقاندنی ئاریشە لە عێراقدا.

 

ئەو لەباسی هێز و پێگەی كورد لە پەرلەمانی نوێی عێراقدا پێیوایە لەو (25) قەوارە سیاسییە كوردییەی كاندیدیان هەبووە بۆ پەرلەمانی عێراق خاڵی هاوبەشیان زۆر كەمە، كەواتە ئەگەرێكی فراوان هەیە لەوەی لایەنە كوردییەكان جیاواز لەیەكدی گوتار و هەڵسوكەوتی سیاسی بكەن، ئەوەش دژە بە بەرژەوەندی و خەمی گشتی، بۆیە زۆر پێویستە گوتار و تێگەیشتنی هاوبەش لەنێوان فراكسیۆنە كوردییەكان لە پەرلەمانی عێراقدا بێتەكایەوە.

نەجاڕ پێیوایە دەبێت پەرلەمانی داهاتووی عێراق دەستوور و ماددەكانی جێبەجێبكات و لە چوارچێوەی گفتوگۆی لاوازی بێ كاریگەری دەرچێت ئەگینا دۆخی عێراق بەرەو خراپتر دەڕوات.

بەرپرسی پرۆگرامی سیاسی ئەنیستیتۆ (د.عەبدولكەریم خەسرۆ جۆزەل) لەدوای قسەكانی نەجار، دەرفەتێك وەردەگرێت و دەڵێت لە سیاسەتدا دوو شت زۆر جیاوازن، ئەویش بریتین لە  : ئەوەی كە هەیە و ئەوەی كە پێویستە هەبێت ! دواتر سەكۆی قسەكردن ڕادەستی (د.ڕەشاد میران) دەكات.

پرۆفیسۆر د.رەشاد میران دەڵێت : بە سرووشتی خۆم ڕەشبین نیم. هەرچەندە پەرتەوازەییەكی زۆر لەنێوان هێزە كوردییەكاندا هەیە و گوتاری دژبەیەك لە نێو بانگەشەی هەڵبژاردندا دەركەوت. لەسەر ئاستی عێراقیشدا شیعەكان و ئێران نایانەوێ حكومەت و  ئایندەی عێراقیان لەدەستبچێت، پێشموایە ئاراستەی سیاسەتی عێراق بەو قەیرانانەی هەیەتی درێژەدەكێشت و وەكو جۆرێك لە بەڕێكردنی ئەو دەوڵەتە لەدەستی ئێراندا دەمێنێتەوە.

سوننەكانیش دۆخێكی خراپیان لە عێراقدا هەیە و دەستتێوەردانی دەرەكی زیاتر پەرتەوازەی كردوون، هەرچی كوردە نابێت بترسێت لە زۆرینەی سیاسی، بەڵكو دەبێت پەنا بۆ تێگەیشت و رێككەوتنی سیاسی ببات كە ئەوەش ڕاستەوخۆ پەیوەندیی نێوان بەغدا و هەولێر دەگرێتەوە، بەڵام دەبێ دان بەوەدا بنێین سەرباری هەموو كێشەكانی عێراق ئەو گرژییانەی لە ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاستیشدا هەن دەبنە هۆكاری تێكچوونی زیاتری دۆخی عێراق كە ململانێی ئەمریكا - ئێران بەشێكە لەو گرژییانە. بۆیە كورد گەر بیەوێ دەتوانێت سوود لەو ناكۆكیانە وەرگرێت كە لە بەغدا دێنەكایەوە. چونكە سەرەتای ڕێككەوتنی سیاسی و تەوافوقیی حكومەتی عێراق لە هەولێرەوە بڕیاری لەسەردەدرێت.

 

لە وسێتگەیەكی دیكەی گفتوگۆكەدا (د.نەژدەت ئاكرەیی) شیكردنەوەی خۆی لەوبارەیەوە پێشكەشكرد.

 

ئاكرەیی پێیوایە ئەوەی لە عێراقدا دەگوزەرێت یارییەكی دیموكراسی نیە و كۆت و بەندێكی فراوانی دەستەبژێری سیاسییە بۆ وەچنگخستنی دەستكەوتە سیاسییەكان نەك ئەوەی خەڵك تەوەرەی سەرەكی دیموكراسی و بەشداری بێت. لە بەرانبەردا پۆپۆلیستەكان جیهانێكی یۆتۆپی پیشانی خەڵك دەدەن و دەیانەوێت نەنگییەكانی دەسەڵاتی خۆسەپێنی شیعە بۆ درووشمەكانی خۆیان وەبەربهێنن. لە نێو ئەو گوتارانەدا قەیرانی هۆشیاری و متمانەی سیاسی لای خەڵكی عێراق پەیدابووە.

هەرچەندە ڕەهەندی هەرێمی و نێودەوڵەتی كاریگەرییان  لەسەر هەڵبژاردنەكان و پێكهێنانی حكومەتی نوێی عێراق هەیە، بەڵام لەسەر ئاستی ناوخۆی عێراق، خێزان و بنەماڵە و گروپە خێڵەكی و مەزهەبییەكان رۆڵی یەكلاكەرەوە دەگێڕن، بۆیە نمونەی وڵاتێكی مەدەنی و دەوڵەتی هاووڵاتی لە نێو عێراقدا بوونی نیە. وە ئایندەی ناوچەكەش و عێراق پڕە لە گرژی و ئەگەرێكی گۆڕاو و ناجێگیری هەیە.

لەبەشی سێیەمی سەمیناردا (د.تاریق گەردی) ئەندامی پێشووی پەرلەمانی عێراق لەسەر لیستی پارتی دیموكراتی كوردستان بەشێك لە بۆچوونەكانی لەسەر بابەتەكە خستەڕوو.

تاریق گەردی پێیوابوو : كورد لە ساڵی 2005 و دوای نووسینەوەی دەستوور توانی كۆمەڵێك دەستكەوتی سیاسی و یاسایی بۆ كوردستان بینابكات كە ئەوكات زۆر بەهێز بوو بەرانبەر بەغدا. نووسینەوەی دەستوور بەشێوەی تەوافوقی نووسراوەتەوە، بەڵام سوننە و شیعە تاكو ئێستاش دژی ئەوەن كورد بەرژەوەندی خۆی لە عێراقدا لەسەر بنەمای ئەو دەستوورە بەدیبهێنێت.

گەردی پێیوایە كورد لە قەیرانی گفتوگۆی رژد و بەبەرهەمدایە لەگەڵ هەر لایەنێكی عێراقیدا چونكە هەرلانێك كە بە فەرمی دەبێ قسەی لەگەڵ بكرێت بە عەقڵیەتێكی مەزهەبی و عروبە و دواكەوتوو مامەڵە دەكات. لە نێو مەزهەبگەریشدا مەرجەعییەتی شیعی دوانەیی "كەربەلا و قوم" بڕیار لەسەر ئاراستەی سیاسی عێراق دەدەن، ئەوەش تەنگوچەڵەمەیەكی گەورەیە لەسەر ڕێی پڕۆسەی سیاسی عێراقدا.

"ستراتیژی دەوڵەتداری و بەرژەوەندیی گشتی لە پەرلەمانی عێراقدا بوونی نیە". گەردی بۆ بە بەڵگەكردنی ئەو قسەیە دەڵێت : زۆرجار پرۆژەیاسا هێنراوەتە پەرلەمانی عێراق كە پێچەوانەی ماددەی دەستووری بووە كەچی تێپەڕێنراوە و سەرۆكی پەرلەمانیش بە خەمساردییەوە گوتویەتی ئەندامانی ڕەخنەگر دەتوانن بچن لە دادگا تانە لەو یاسایە بدەن! ئەوەش بەرهەمی تەوافوقاتی سیاسی بووە لە دەرەوەی پەرلەمان، بۆیە دەبێ بزانین تەوافوق سودی هەبووە بەڵام چەندهێندەش زیانبەخش بووە.

ئەو ئەندام پەرلەمانە پێیوایە، لە جێبەجێكردنی ماددەی (140)دا دەبوو سەرۆككۆماری عێراق كە پشكی كوردبووە، هەنگاوی نابا بۆ ئاساییكردنەوەی ناوچەكە و جێبەجێكردنی ماددەكە، جگە لەو ماددانەی پەیوەستن بە بابەتەكانی (یاسای نەوت و گاز، كێشەكانی یاسای دادگای فیدراڵی، نەبوونی ئەنجوومەنی فیدراڵی..) كە تائێستا جێبەجێنەكراون. هەروەها چەندین ماددەی دیكەی دەستووری پێشێلكراون وەكو دروستبوونی میلیشیاكانی حەشدی شەعبی و یاساكانی بودجەی عێراق و بەشوودانی منداڵانی 8 ساڵ كە هەموویان دژن بە دەستووری عێراق.

دەسەڵاتەكان لە عێراقدا دەست لەكاروباری یەكدی وەردەدەن، ئەوەش دژی پرەنسسپی (جیاكردنەوەی دەسەڵاتەكانە)، جگە لە پێشێلكردنی مافگەلی كۆمەڵی مەدەنی و  ژن و منداڵان لە عێراقدا.

گەردی لە سۆنگەی خراپی عەقڵییەتی دەستەبژێری سیاسی عێراق و پێشێلكردنی مافی كورد وا بەباشدەزانێت كورد لە یەكڕیزی و هاوكاریكردنی یەكدیدا سڵ نەكەنەوە و سازش بۆیەكدی بكەن زۆر گونجاوتر و پڕدەستكەوتترە لەوەی هەرلایەك خۆی سازش بۆ نەیارانی هەرێمی كوردستان بكات.

 

دوابەدوای تێزە سەرەكییەكانی سەمیناریستان، بەشێك لە ئامادەبووانی ئەكادیمی و مێدیایی، پرسیار و تێگەی خۆیان پێشكەشكرد و بەوهۆیەوە تێكەڵكردنی بۆچوون و ڕەخنەكان دروستبوو.